Fragmenty

Jak wiatr gdy wymknie się z więzów Eola
Z radości nuci beztroską piosenkę
Kołysze nią lasy, ogrody i pola
I nagle śmiejąc się budzi tę polską wiosenkę

Tak nasze serca nadzieją żywione
Sześć lat łaknące ojczystego chleba
Są już naprawdę tak uszczęśliwione
Że niczego im więcej teraz nie potrzeba

Pozostawiają życie okrutne i złe
I prędkimi myślami pędzą do kraju
Nie mogą, nie mogą nacieszyć się
Jak kwiaty słońcem w maju

Szybko, wciąż szybciej pociąg mknie
Przez kazachstańskie puste pola
Po prostu nie chce wierzyć się
Że się odmienia straszna dola

    Jest 19 luty 1946 rok. O zmroku z Pawłodaru wyrusza, jak klucz powracających ptaków, długim szeregiem towarowych wagonów pociąg. Pociąg jedzie na wschód, do Omska, gdyż w Pawłodarze na Irtyszu nie ma mostu. Tam zawróci i pojedzie prosto na zachód - do Polski. Miałam wtedy siedemnaście lat.
    Gdy pociąg ruszył, jakieś dziwne uczucie szczęścia przenika wszystkich. W naszym wagonie mieściło się dziesięć rodzin.
    Najpierw słychać głośny płacz - to łzy radości, nie tylko, bo nie wszystkim dane było powrócić do ojczystych stron. Prawie każda rodzina zostawiła najbliższych, spoczywających snem wiecznym w sybirskiej ziemi. Później rozlega się pieśń: Kto się w opiekę podda Panu swemu, a całym sercem szczerze ufa jemu... Ze szczególnym naciskiem, śpiewane są dalsze słowa pieśni: Ciebie On z obcych obieży wyzuje i w zaraźliwym powietrzu ratuje...

    Kiedy minęły chwile wzruszeń, wszyscy pokładli się na pryczach i zaczęli wspominać długie, ciężkie lata spędzone na obczyźnie. Lata zmagania się z okrucieństwami głodu i chłodu, lata tęsknoty za ojczyzną, lata walki o przetrwanie i zachowanie polskości.

(...)

    Weselni goście siedzieli na podłodze. W rogu mieszkania w odświętnych strojach, obszytych monetami, królowali państwo młodzi. Stoły na króciutkich nogach zastawione były jadłem i napojem. Był kurt, jeremszyk oraz bursaki. Bursaki to małe pączki smażone na maśle. Napoje to herbata z samowarów, kumys (szampan z kobylego mleka, tak przyrządzony, że posiadał pewien procent alkoholu). Z boku też na podłodze siedzieli muzykanci. Byli to starsi mężczyźni, grali na bałałajkach własnego wyrobu i śpiewali przeciągłym głosem weselne piosenki. Piosenki były śpiewane w kazachskim języku. Były żartobliwe, bo wszyscy goście łącznie z młoda parą, słuchając głośno się śmieli. Jeden z muzykantów zaczął śpiewać po rosyjsku, aby ubawić gości polskiego pochodzenia, wtedy można było zrozumieć każde słowo.
    A śpiewał tak:

Kagda ja był Kazach
Jeł ja miaso, kurył tabak.
Kagda ja stał Sowiet,
Ni czorta, u mienia niet.
Kagda ja był Kirgiz
Jeł bursaki, pił kumys.
Kagda ja stał Kazach,
Takda propał moj kursak. (kursak - żołądek)

Drugi muzykant tak zaśpiewał:

Pij, wada, kuszaj, wada,
Srać nie budziesz nikogda.

    Śmiechu było co niemiara. Trzeci muzykant wstał, podchodził do każdego z gości i nakazywał żeby śpiewali. Jeśli ktoś go nie słuchał bił go żartobliwie pasem i pluł przez zęby strzykając rzadką śliną. Stałam w drzwiach z innymi dziećmi i obserwowałam dziwne widowisko. Poczęstowano mnie bursakiem.

(...)

    Znowu zbliżały się święta Bożego Narodzenia, już trzecie na obczyźnie. W sieni, na ścianie wisiał duży krzak burzanu, przeznaczony na choinkę. Robiłam zabawki, a dzieci pani Tecław przyglądały się. Ponadto uczyłam się piosenki, bo w czasie świąt miało odbyć się przedstawienie i to w naszym domu. To panie z polskiego komitetu razem z moją siostrą Zosią przygotowywały to przedstawienie pod tytułem "Sen". Ja miałam być owym snem.

    Ludzi było pełne mieszkanie. U sufitu wisiała choinka. Na glinianej podłodze, czyli estradzie było posłanie z siana. Na posłaniu leżało kilkoro dzieci, między innymi Zosia, Rysio, Jerzyk. Dzieci mówiły: źle nam tu w obcym kraju. My chcemy do domu, do Polski. W Polsce chcemy spędzać święta Bożego Narodzenia. Chcemy iść do kościoła na pasterkę. Potem mocno zasnęły. A oto zjawia się sen, to byłam ja, ubrana w długą białą sukienkę z rozpuszczonymi włosami i tak zaśpiewałam:

Śpijcie cicho polskie dzieci,
Bóg uchowa was
Do ojczyzny powrócicie,
Gdy nastanie czas.

Czeka na was bór zielony,
Czeka jasny zdrój,
Krzyż przy drodze pochylony
I ten domek swój.

U wrót czeka Burek chudy
Czas mu smutno leci.
Czeka zimę, czeka lato
Kiedy wrócą dzieci?

A w kościółku dzwony biją,
Na Zdrowaś Maryjo
Nad tą smutną polską ziemią
Cicho dzwony biją.

    Później śpiewano kolędy i wspominano swoich najbliższych, mężów i ojców. Czy jeszcze żyją?

    Nadszedł rok 1943. Wojna trwała, mróz i głód dokuczał. Nieco się poprawiło, bo Zosię znowu przyjęto do lazaretu. A gdy zdechł cielak dzieliło się z innymi i jadło. Tylko kota trzeba było przepędzać z domu, bo dobierał się do mięsa.

    Mama odchowywała duże cielęta. Babcia chorowała. Ja gospodarzyłam w domu i pomagałam mamie w cielętniku. Babcia znowu zaczęła mówić o śmierci. Tak bardzo chciałaby być pochowana w Polsce, w poświęconej ziemi. Prosiła panią Tecław o wróżbę z kart. Pani Tecław babcię pocieszyła. Nam po cichu powiedziała, że babcia tu umrze, bo karty źle wypadły.

    Przeżyłyśmy już Wielkanoc i jak co roku wybierano się na wypasy. Już tylko tydzień dzielił nas od koczowania. Rano piętnastego maja, wyznaczony był wyjazd na wypasy, a tu babcia umiera. Przez całą noc nie zmrużyłam oka. Pod oknem przeraźliwie wył pies. Bardzo bałam się śmierci, wyobrażałam ją jako białą postać z trupią twarzą i kosą w ręku. A nuż się pomyli i mnie skosi. Gdy słońce zajrzało przez okno, babcia już nie żyła. Zmarła 15 maja 1943 r. Trzeba wyruszać w drogę, a tu pogrzeb. Co robić? Wyjazdu nikt nie odłoży. Mama zdecydowała w porozumieniu z władzami, że ja i Zosia pogonimy cielęta, a mama zostanie i pochowa babcię. Pożegnawszy babcię wyruszyłyśmy w drogę.

    Mama miała bardzo dużo kłopotu. Chciała babcię pochować po ludzku, w trumnie. Ale nie było desek. Szukała w cielętnikach i znalazła dwie duże deski. Zaniosła je do stolarza, był nim starszy Rosjanin. Stolarz zrobił trumnę w rodzaju skrzyni, tylko zabrakło desek na wieko. Ale jak pochować ciało na cmentarzu? Cmentarz oddalony jest od fermy sześć km. A tu nie ma żadnego wozu. Zebrało się na pogrzebie kilka kobiet Polek i zaczęto radzić. Nieść trumnę sześć km nie podejmą się, bo nie dadzą rady. Jest miejsce blisko fermy jakieś dwieście metrów na łące, gdzie znajduje się pięć dawnych mogił. Mama wzięła łopatę i poszła kopać dół, płacząc i wspominając życie swojej teściowej. Kobiety Polki według zwyczaju odmówiły różaniec, odśpiewały kilka pogrzebowych pieśni, zakryły trumnę zieloną trawą i przywiązawszy w kilku miejscach sznurkami, niosły zwłoki Pauliny na wieczny odpoczynek. Gdy już postawiono trumnę nad otwartym dołem, ukazała się na niebie mała chmurka, z której spadły na trumnę krople deszczu. To Bóg z nieba poświęcił zwłoki. Ciało Pauliny Orłowskiej, która przeżyła osiemdziesiąt trzy lata spoczęło w grobie. Następnego dnia mama przybyła na wypasy. Było nam bardzo smutno bez babci

    Tego lata bardzo krótko byłyśmy na wypasach, zaledwie kilka tygodni, bo niezmierny upał i susza sprawiły, że zapanował głód. Krowy chudły i dawały tylko po szklance mleka, cielęta też były ledwie żywe. Wysłano więc nas z powrotem. Zosię do sianokosów. Mnie z mamą przydzielono sześćdziesiąt czteromiesięcznych cieląt, aby je paść na łąkach, gdzie po skoszeniu odrosła niezła trawa. Pasłam je z Marysią Truszkowską, a mama nocą pilnowała. Utrapieniem były komary, tak dokuczały, że trudno było wytrzymać, gryzły nawet przez ubranie. Cielęta nocowały pod gołym niebem, gdyż w cielętnikach trwał remont.

    Straszne to było lato. Mama nocując z cielętami, siedziała pod grubym płotem z obornika, żeby było lżej, bo mogła się oprzeć. Jakieś robactwo łaziło po całym ciele i gryzło. Nie można było ani tego zobaczyć, bo było ciemno, ani namacać, ani się od tego opędzić. Tylko skóra swędziała nie do wytrzymania. Mama mówiła, że to mole. Nocowałam w domu sama, bo mieszkałyśmy tylko z mamą. Bardzo, bardzo bałam się babci. W ogóle nie mogłam spać. Zdawało mi się, że babcia leży za piecem chora i zaraz będzie umierać.

    Miałam czternaście lat. Często odwiedzałam grób babci, zanosząc jej kolorowe kwiaty, przeważnie fioletowe zatrwiany

    Nie było co jeść. Jedynie na sianokosy dostarczano od czasu do czasu chleb. Kilka km za fermą rosło proso, które samo się zasiało. Mama mnie zastępowała w pasieniu, a ja chodziłam je zrywać.

    Chyba już byłam dorosłą, bo nie tylko pracowałam przy cielętach, ale jeszcze starałam się o pożywienie dla rodziny i opał. Zosia prawie codziennie przychodziła z sianokosów, aby zjeść nieco prosianej kaszy. Pewnego dnia pasłam sama cielęta, bo Marysia chorowała, miała atak malarii. Byłam taka głodna, miałam jedynie butelkę z wodą. Patrzę, a tu pasą się trzy krowy. Nie namyślając się długo, wylałam z butelki wodę i poszłam w nią doić krowę. Doję, już mam pół butelki. Nagle słyszę ryk cieląt, obejrzałam się, a tu cztery wilki krążą wokoło nich. Cielęta stłoczyły się w gromadę i głośno ryczą. Jeszcze chwila i już by wilki rozpoczęły krwawą rozprawę. W porę dobiegłam i odpędziłam wilki głośnym krzykiem. Wieczny strach przed sądem i więzieniem, przed głodem i chłodem, pozostawił ślad w mojej psychice.

(...)

Cały tekst "Sybiraczki" w odcinkach.

powrót do początku strony